Checkedout✓

Checkedout

Even weg.
Helemaal ergens anders.

Rood-wit vakwerkhuis in de historische binnenstad van Ulm
Stadsgids · Duitsland · 7 bezienswaardigheden

Wat te doen in Ulm?

Van scheve vakwerkhuizen boven het water tot stille straatjes, lokale winkels en een wandeling langs de Donau.

Ontdek het verhaal ↓
Scroll om te ontdekken ↓
Overzicht

Wat te doen in Ulm?

Van scheve vakwerkhuizen boven het water tot stille straatjes, lokale winkels en een wandeling langs de Donau.

  • Wat zijn de mooiste bezienswaardigheden van Ulm?
  • Begin bij het Ulmer Münster
  • Sla de smalle straatjes rond het Münster niet over
Bekijk de onderwerpen
Het kleurrijke Ulm-logo voor het historische Rathaus op de Marktplatz
De hoogtepunten

Wat zijn de mooiste bezienswaardigheden van Ulm?

Lees verder

Ulm is zo’n stad die op papier misschien niet direct je hart sneller laat kloppen. Tot je er rondloopt. Midden in het centrum schiet een bijna absurd hoge kerktoren de lucht in, een paar straten verder hangen scheve vakwerkhuizen boven het water en langs de Donau wandel je zo de drukte uit.

Verder lezen
De hoogtepunten

Kies waar je zin in hebt. Wat te doen in Ulm?

Verder lezen

Ulm is zo’n stad die op papier misschien niet direct je hart sneller laat kloppen. Tot je er rondloopt. Midden in het centrum schiet een bijna absurd hoge kerktoren de lucht in, een paar straten verder hangen scheve vakwerkhuizen boven het water en langs de Donau wandel je zo de drukte uit.

Het kleurrijke Ulm-logo voor het historische Rathaus op de Marktplatz
Eigen foto · Checkedout

De meeste bezienswaardigheden van Ulm liggen dicht bij elkaar. Je kunt dus veel zien zonder de hele dag van metro naar bus naar tram te hollen. Trek goede schoenen aan, begin bij het Münster en laat de route daarna vooral een beetje los. Ulm is op z’n leukst wanneer je af en toe bewust verkeerd loopt.

Het korte antwoord

Wat zijn de mooiste bezienswaardigheden van Ulm?

De zeven plekken die je in Ulm niet mag missen zijn het Ulmer Münster, de straatjes rond het Münsterplatz, het Fischer- und Gerberviertel, het Schiefe Haus, de oude Stadtmauer langs de Donau, het beschilderde Rathaus en Kloster Wiblingen. De eerste zes kun je logisch combineren tijdens één wandeling door het centrum; voor Wiblingen heb je wat extra reistijd nodig.

01

Niet te missen

Begin bij het Ulmer Münster

Je kunt eigenlijk niet om het Ulmer Münster heen. Letterlijk niet, want de 161,53 meter hoge toren duikt vanuit bijna iedere straat weer boven de daken op. De bouw begon in 1377 en werd pas in 1890 afgerond. Haast hadden ze duidelijk niet, maar het resultaat mag er zijn.

Tot voor kort stond het Münster bekend als de hoogste kerk ter wereld. Dat lees je nog steeds op verrassend veel websites, maar die titel is inmiddels van de baan: de centrale toren van de Sagrada Família in Barcelona is inmiddels 172,5 meter hoog. Het Münster heeft nog wel de hoogste kerktoren van Duitsland. En eerlijk is eerlijk: wanneer je op het plein staat en omhoogkijkt, voelt 161,53 meter nog steeds behoorlijk buitensporig.

Loop ook even naar binnen. Het interieur is veel rustiger dan de uitbundige buitenkant doet vermoeden. Hoge gewelven, glas-in-loodramen, oude koorbanken en enorme pilaren zorgen ervoor dat je vanzelf wat langzamer gaat lopen.

Heb je nog energie over, dan kun je de toren beklimmen. Door de huidige restauratie kom je via 560 treden tot het platform op 102 meter. Het hogere uitkijkpunt op 143 meter is voorlopig gesloten. Een lift is er niet, dus die 560 treden moet je wel echt zelf overtuigen. Bekijk vooraf de actuele informatie over de torenbeklimming.

Ulmer Münster bezoeken: kerk en toren apart plannen

Voor een winterbezoek: van 15 oktober tot en met maart vermeldt de officiële openingstijdenpagina 10.00–17.00 uur voor de kerk en 10.00–16.00 uur voor de toren. Tijdens diensten en evenementen is de kerk niet vrij te bezichtigen. Rond de kerstmarkt en op oudejaarsdag kunnen andere uren gelden.

Voor de beklimming vermeldt de beheerder bij onze controle op 29 oktober 2026 €9 voor volwassenen vanaf 18 jaar, €6 voor het gereduceerde tarief en €23 voor een familiekaart. Kinderen onder zeven jaar mogen gratis mee. Onder het gereduceerde tarief vallen onder meer 7- tot en met 17-jarigen; bekijk de overige voorwaarden in de ticketshop.

Het platform op 102 meter kan bij gladheid sluiten. Het hoogste bezoekersniveau op 143 meter blijft voorlopig dicht en het uitzicht vanaf het eerste platform is door de werkzaamheden sterk beperkt. Kies dus niet blind voor een korte klim naar het laagste platform als je juist voor het panorama komt.

Vooraf aanmelden is volgens de beheerder niet nodig; online tickets kopen wordt wel aangeraden om wachttijd bij de verkoop te beperken. Dat garandeert geen onbelemmerde toegang bij slecht weer. De losse pagina over de beklimming noemt 9.00 uur als begin, terwijl het winterrooster 10.00 uur aangeeft. Plan in de winter daarom niet op een beklimming om 9.00 uur en controleer vlak voor vertrek de officiële openingstijden en actuele meldingen. Bij twijfel kun je de Münstershop bereiken via +49 731 9675023.

De gotische toren en gevel van het Ulmer Münster
Het Ulmer Münster vanuit het zuidoosten. Foto: Looniverse / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Uitsnede toegepast
02

Even afdwalen

Sla de smalle straatjes rond het Münster niet over

Veel bezoekers bekijken het Münster, draaien een rondje over het plein en lopen daarna rechtstreeks verder. Zonde, want juist de kleine straten rond de kerk maken dit deel van Ulm leuk. Wandel richting Platzgasse, Herrenkellergasse en Hafenbad en duik vooral ook de kleinere zijstraten in.

Hier kom je oude gevels, binnenplaatsen, kleine winkels en cafés tegen. Regelmatig verschijnt de toren ineens tussen twee gebouwen door in beeld. Vooral als je graag fotografeert, kun je hier behoorlijk lang blijven hangen zonder ook maar één officiële attractie af te vinken.

Ulm is trouwens geen onaangetast middeleeuws openluchtmuseum. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd een groot deel van de binnenstad verwoest. Daardoor staan historische huizen soms pal naast moderne architectuur. Het witte Stadthaus van Richard Meier tegenover het Münster is daar het duidelijkste voorbeeld van. Niet iedereen zal het mooi vinden, maar saai is het contrast zeker niet.

Rood-wit vakwerkhuis in de historische binnenstad van Ulm
Wie de hoofdstraten verlaat, ontdekt dat Ulm behoorlijk dol is op gevels met karakter.
Historische gevel met klimop in Ulm
Een oude gevel die door de klimop bijna een eigen jas heeft gekregen.
Historische trapgevel tussen de rode daken van Ulm
De rustige zijstraten leveren minstens zoveel mooie details op als de bekende pleinen.
03

Mooiste wandeling

Wandel langs het water door het Fischerviertel

Vanaf het Münster loop je in ongeveer tien minuten naar het Fischer- und Gerberviertel. Dit is zonder twijfel het gezelligste stukje van Ulm. De Blau stroomt hier in smalle armen tussen vakwerkhuizen, kleine bruggen en straten met kinderkopjes. Sommige huizen lijken met hun tenen bijna in het water te staan.

Vroeger woonden hier vissers, schippers, molenaars en leerlooiers. De huizen waren tegelijkertijd woning en werkplaats. Bij een aantal oude leerlooiershuizen zie je nog houten galerijen waar dierenhuiden werden verwerkt en gedroogd. Dat moet er destijds een stuk minder romantisch hebben geroken dan nu.

Loop via de Fischergasse, het Fischerplätzle en de Schwörhausgasse, maar kijk niet te veel op je navigatie. Juist de bruggetjes, vreemde hoeken en kleine doorgangen maken de wijk leuk. Tegenwoordig zitten er restaurants, hotels, galeries en een paar ambachtelijke winkels, maar het voelt gelukkig niet overal als een gladgestreken toeristendecor.

De Blau die tussen de vakwerkhuizen van het Fischerviertel in Ulm stroomt
Langs de Blau voelt Ulm opeens bijna als een klein Venetië — maar dan met meer vakwerk en minder gondeliers.
Historisch gebouw met klok en siergevel in de oude binnenstad van Ulm
Rond het Fischerviertel wandel je vanzelf van het ene historische detail naar het andere.

“Ulm probeert je niet te overdonderen. De stad wint je voor zich met water, scheve lijnen en straten waarin je nét verkeerd wilt lopen.”

Checkedout
04

Waterpas zoek

Het Schiefe Haus: zo scheef als het eruitziet

Het bekendste huis in het Fischerviertel is het Schiefe Haus uit 1443. En nee, de fotograaf heeft zijn camera niet verkeerd gehouden. Het pand helt daadwerkelijk flink over de Blau. De zuidkant zakte in de loop der eeuwen weg en de bovenste verdiepingen steken steeds verder boven het water uit.

Het wonderlijke is dat je er gewoon kunt slapen: tegenwoordig zit er een hotel in. Vroeger werd het huis door vissers gebruikt. In de kelder zat zelfs een bassin waarin levende vis werd bewaard. Daarmee is het niet alleen een grappig scheef huisje, maar ook een mooi overblijfsel van de manier waarop mensen hier ooit leefden en werkten.

Vanaf het bruggetje heb je het bekendste uitzicht, maar loop vooral ook even langs de zijkant. Daar zie je pas goed hoe weinig er in dit huis geïnteresseerd lijkt te zijn in waterpassen. Houd wel rekening met de hotelgasten; hun voordeur is geen fotoset.

Het witte Schiefe Haus aan de Schwörhausgasse in het Fischerviertel van Ulm
Het Schiefe Haus aan de Schwörhausgasse: charmant, fotogeniek en wars van de waterpas.
05

Even uitwaaien

Loop over de oude stadsmuur langs de Donau

Na de smalle straten van het Fischerviertel is de Donau een fijne afwisseling. Via de oude Stadtmauer wandel je met aan de ene kant tuinen en oude huizen en aan de andere kant de rivier en de Donauweide. Aan de overkant ligt Neu-Ulm. Daarmee steek je op de brug niet alleen de Donau over, maar ook de grens tussen Baden-Württemberg en Beieren.

De stadsmuur werd vlak voor 1480 gebouwd en stond toen direct aan het water. In de muur zijn nog ijzeren ringen te zien waaraan boten werden vastgelegd. De strook gras tussen de muur en de huidige rivier ontstond pas later door aanslibbing.

Loop door tot de Metzgerturm. Ook deze oude verdedigingstoren staat zichtbaar scheef. Volgens de lokale legende werden er ooit worstmakers opgesloten die hun worsten te klein hadden gemaakt. Toen een woedende burgemeester binnenkwam, zouden ze van schrik allemaal naar dezelfde kant zijn gesprongen, waarna de toren scheefzakte. Historisch bewijs: nul. Vermakelijk verhaal: absoluut.

Aan het einde van de middag is dit een van de prettigste plekken van Ulm. Ga even op de muur zitten, kijk naar de boten en wandel eventueel over de Herdbrücke naar Neu-Ulm. Vanaf de overkant zie je het Münster mooi boven de stad uitsteken.

De historische binnenstad van Ulm en het Münster gezien vanaf de Donau
De oude stad, het Münster en de Metzgerturm langs de Donau. Foto: Maurizio Moro5153 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Uitsnede toegepast
De zichtbaar scheve Metzgerturm aan de stadsmuur van Ulm
De scheve Metzgerturm, onderdeel van de oude stadsmuur. Foto: Flocci Nivis / Wikimedia Commons · CC BY 4.0 · Uitsnede toegepast
06

Kijk naar de details

Bekijk het kleurrijke Rathaus van Ulm

Het Rathaus ziet er niet uit als een gebouw waar iemand rustig een gemeentelijke vergunning aanvraagt. De gevel zit vol kleuren, figuren en geschilderde verhalen. Het oudste deel werd rond 1370 gebouwd als handelshuis en wordt sinds 1419 als raadhuis gebruikt.

Kijk vooral naar de astronomische klok aan de oostkant. Die werd rond 1520 aangebracht en toont naast de tijd ook astronomische informatie. De schilderingen die je nu ziet, stammen grotendeels uit 1900. Toen werden de verweerde oude afbeeldingen hersteld en deels opnieuw ingevuld.

Binnen hangt een replica van het vliegtoestel van Albrecht Ludwig Berblinger, beter bekend als de Schneider von Ulm. Hij probeerde in 1811 met zijn zelfgebouwde zweefvliegtuig over de Donau te vliegen. Dat liep niet helemaal volgens plan, maar later bleek zijn idee zo gek nog niet.

Pal naast het Rathaus staat de glazen piramide van de Stadtbibliothek. De combinatie is een tikje vreemd, maar juist daardoor interessant: een uitbundig beschilderd raadhuis en een moderne glazen bibliotheek die samen één plein moeten delen.

De astronomische klok en beschilderde gevel van het Rathaus van Ulm
Pas van dichtbij zie je hoeveel verhalen en details er op de gevel rond de astronomische klok zijn geschilderd.
07

Voor wie tijd over heeft

Kloster Wiblingen is de omweg waard

Kloster Wiblingen ligt buiten het centrum en past daardoor minder makkelijk in een snelle stadswandeling. Heb je alleen een paar uur in Ulm, dan zou ik het bewaren voor een volgende keer. Heb je een volle dag of een weekend, dan is vooral de bibliotheek absoluut de omweg waard.

De barokke zaal is alles wat een moderne bibliotheek niet is: fresco’s, beelden, vergulde details, marmerimitaties en bijna geen lege plek. Het geheel lijkt eerder op een feestzaal dan op een ruimte waar ooit boeken werden bestudeerd. Subtiel is anders, maar indrukwekkend is het zeker.

In het Museum im Konventbau ontdek je hoe het voormalige benedictijnenklooster functioneerde. Wiblingen was niet alleen een plek van gebed, maar ook een groot economisch bedrijf waar veel mensen in de omgeving afhankelijk van waren.

Bus 3 en 8 rijden vanuit Ulm richting halte Pranger. De bibliotheek en het museum hebben per seizoen andere openingstijden. De Basilika St. Martin wordt naar verwachting tot ongeveer 2028 gerestaureerd en is beperkt toegankelijk. Check daarom eerst de actuele bezoekersinformatie van Kloster Wiblingen.

Luchtfoto van het barokke kloostercomplex Wiblingen bij Ulm
Kloster Wiblingen vanuit de lucht. Foto: Carsten Steger / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Uitsnede toegepast

Bonusstop

De nogal eigenzinnige Einstein-Brunnen

Albert Einstein werd op 14 maart 1879 in Ulm geboren, maar verhuisde al na ongeveer vijftien maanden met zijn familie naar München. Zijn geboortehuis bestaat niet meer. Op de oorspronkelijke plek bij Bahnhofstraße 20 ligt alleen nog een gedenksteen.

De Einstein-Brunnen bij het Zeughaus is leuker om te bekijken. Daar steekt een bronzen Einstein zijn tong uit boven een raketkop. Geen statig eerbetoon, wel eentje die je onthoudt. Sinds 2024 kun je bij Museum Die Einsteins aan de Weinhof meer over zijn familie en de band met Ulm ontdekken.

Geen dertien-in-een-dozijn

Leuke en echt lokale winkels in Ulm

Ulm heeft natuurlijk dezelfde winkelketens als iedere andere Duitse stad. Daarvoor hoef je niet op reis. Deze adressen zijn interessanter wanneer je iets lokaals of handgemaakts zoekt.

Een met klimop begroeide winkelentree in de binnenstad van Ulm
Soms is zelfs de entree al reden genoeg om even te blijven staan.
Fischergasse 3

Olivera Mola Naturkosmetik

Handgemaakte vegan zepen, huidproducten en geurkaarsen. Geen enorme winkel waar je een uur zoet bent, wel een fijn adres voor een klein cadeau dat niet uit een standaard souvenirrek komt.

Bekijk de winkel
Zuidpoort van het Münster

De Münstershop

Een kerkwinkel klinkt misschien een tikje stoffig, maar deze is verrassend leuk. Je vindt er regionale producten, 3D-geprinte waterspuwers en soms zelfs steenfragmenten die tijdens restauraties zijn vrijgekomen.

Meer informatie
Hafenbad 8

Ochsen Shop

De winkel van de Ulmer brouwerij Gold Ochsen verkoopt lokale bieren, glazen en producten van de brouwerij. Nog steeds een souvenirwinkel, maar dan wel eentje waar Ulm daadwerkelijk in de fles zit.

Bekijk de openingstijden
Hans-Lorenser-Straße 20

Seeberger Genusswelt

Seeberger komt uit Ulm en heeft hier een eigen winkel, café en restaurant. Leuk als je toch met de fiets of auto die kant op gaat; vanuit de oude stad zou ik er niet speciaal voor heen en weer reizen.

Meer informatie

Ulm in één dag

Zo zou ik de route lopen

  1. OchtendBegin buiten op het Münsterplatz. Van 15 oktober tot en met maart plan je de kerk en eventuele torenbeklimming vanaf 10.00 uur; controleer vooraf de actuele toegang en het weer.
  2. Late ochtendDwaal door de straten rond het Münsterplatz en neem op woensdag of zaterdag de markt mee.
  3. LunchLoop via het Rathaus naar het Fischer- und Gerberviertel en zoek daar een fijn terras.
  4. MiddagBekijk het Schiefe Haus, wandel langs de Blau en volg de stadsmuur richting de Donau.
  5. Laatste stopSteek de Herdbrücke over voor het uitzicht. Kies daarna tussen de Einstein-Brunnen en Wiblingen; beide proppen kan, ontspannen wordt het er niet van.

Aankomst · gecontroleerd op 20 oktober 2026

Parkeren in Ulm: kies je aankomst vóór je dagroute

Voor een hele dag wandelen is P+R een logische keuze; voor een korte stop kan een centrumgarage handiger zijn. Vergelijk daarbij de totale kosten voor je gezelschap, niet alleen het parkeertarief. Een parkeerplek is geen tramkaartje.

Twee P+R-opties met een tram naar het centrum

Bij Science Park II stap je op lijn 2 naar Hauptbahnhof; reken normaal op ongeveer 16 minuten in de tram. Bij Donauhalle, aan de Böfinger Straße 50, neem je lijn 1 en is die rit normaal ongeveer 9 minuten. Bij Donauhalle is parkeren doorgaans gratis, maar beursdagen kunnen de prijs en beschikbaarheid veranderen. Controleer ook de terugrit: werkzaamheden kunnen je verbinding aanpassen.

Wat kost de tram voor een dagbezoek?

Voor het stadsgebied Ulm/Neu-Ulm kost een Tageskarte Single €6,10 voor één persoon. De Tageskarte Gruppe kost €11,10 voor maximaal vijf personen. Die groepskaart geldt op maandag tot en met vrijdag pas vanaf 08.30 uur; op zaterdag, zondag en feestdagen de hele dag. Het zijn OV-kosten, geen parkeertarieven. Kies het juiste geldigheidsgebied en controleer voor vertrek de actuele prijs en dienstregeling.

Let op de B10 en je aanrijroute

De B10 richting zuiden tussen de aansluiting Wissenschaftsstadt en de binnenstad is volgens de huidige planning tot eind 2029 afgesloten. In noordelijke richting blijft verkeer mogelijk; het is dus geen volledige afsluiting in beide richtingen. Kom je via de A8 vanuit Stuttgart, dan is Ulm-Ost met de route via de Heidenheimer Straße naar Donauhalle een alternatief. Volg de actuele omleiding en houd extra tijd vrij.

Blijf je slapen? Lees dan ook onze eigen hotelervaring bij Ibis Budget Ulm. De aankomst voor een dagbezoek en de parkeerafspraken van een hotel zijn twee verschillende dingen.

Voor vertrek

Praktische tips voor Ulm

  • Hoeveel tijd?Eén dag is genoeg voor de binnenstad. Met Wiblingen en een museum erbij zijn twee dagen prettiger.
  • Alles lopen?Vrijwel alle bezienswaardigheden in het centrum liggen op loopafstand. Alleen voor Wiblingen is de bus, fiets of auto handiger.
  • Beste reistijd?Het voorjaar en de vroege herfst zijn fijn voor lange wandelingen. In december is het Münsterplatz sfeervol, maar behoorlijk druk door de kerstmarkt.
  • Steek de rivier over.Vanaf Neu-Ulm krijg je een van de mooiste uitzichten op de skyline. Het kost weinig tijd en veel bezoekers slaan het toch over.
  • Check werkzaamheden.Zowel het Münster als Kloster Wiblingen wordt gerestaureerd. Wat vandaag open is, kan tijdens jouw bezoek achter een steiger verdwijnen.

Veelgestelde vragen

Handig om te weten over Ulm

Wat moet je zeker zien in Ulm?

Mis in ieder geval het Ulmer Münster, het Fischer- und Gerberviertel, het Schiefe Haus, het Rathaus en de wandeling over de stadsmuur langs de Donau niet. Met extra tijd is de barokke bibliotheek van Kloster Wiblingen de moeite waard.

Is Ulm leuk voor een stedentrip?

Ja, vooral wanneer je houdt van oude architectuur, water en steden die je gemakkelijk te voet kunt bekijken. Ulm heeft genoeg te zien voor een volle dag, maar voelt niet zo druk en overweldigend als de bekendste Duitse stedentripbestemmingen.

Kun je Ulm in één dag bekijken?

In één dag kun je alle grote bezienswaardigheden in het centrum zien. Wil je ook naar Kloster Wiblingen, een museum bezoeken en uitgebreid langs de Donau wandelen, plan dan liever een weekend.

Is het Ulmer Münster nog de hoogste kerk ter wereld?

Nee. Het Ulmer Münster heeft een toren van 161,53 meter en is daarmee nog altijd de hoogste kerktoren van Duitsland. De centrale toren van de Sagrada Família in Barcelona bereikte in februari 2026 een hoogte van 172,5 meter.

Kun je de toren van het Ulmer Münster beklimmen?

Ja. Je bereikt via 560 traptreden het platform op 102 meter; het hogere platform op 143 meter is voorlopig gesloten. Er is geen lift. Het winterrooster van 15 oktober tot en met maart vermeldt 10.00–16.00 uur voor de toren. Bij gladheid kan het platform sluiten. Controleer de actuele toegang vlak voor je bezoek.

Waar staat het Schiefe Haus?

Het Schiefe Haus staat aan de Schwörhausgasse 6, midden in het Fischer- und Gerberviertel. Vanaf het Münster wandel je er in ongeveer tien minuten naartoe.

Waar kun je parkeren voor een dag in Ulm?

Science Park II met tramlijn 2 en Donauhalle met tramlijn 1 zijn P+R-opties naar Hauptbahnhof. Bij Donauhalle kunnen beursdagen de prijs en beschikbaarheid veranderen. Voor een korte stop kan een centrumgarage handiger zijn; vergelijk parkeren en OV samen.

Wat kost een dagkaart voor de tram in Ulm?

Voor het stadsgebied Ulm/Neu-Ulm kost de Tageskarte Single €6,10 voor één persoon en de Tageskarte Gruppe €11,10 voor maximaal vijf personen, gecontroleerd op 20 oktober 2026. De groepskaart geldt op werkdagen pas vanaf 08.30 uur, in het weekend en op feestdagen de hele dag.

Ons eindoordeel

Is Ulm een bezoek waard?

Ulm gaat je waarschijnlijk niet drie weken bezighouden en dat is precies de charme. In één compacte stad krijg je een gigantische gotische toren, vakwerkhuizen aan het water, vreemde scheve gebouwen, een kleurrijk raadhuis en een fijne wandeling langs de Donau. Het Münster trekt als eerste je aandacht, maar de rustigere momenten tussen de grote bezienswaardigheden maken de stad uiteindelijk het leukst.

Historische en praktische informatie is gecontroleerd bij de officiële websites van Tourismus Ulm/Neu-Ulm, het Ulmer Münster en Kloster Wiblingen. Openingstijden en toegankelijkheid kunnen veranderen; controleer ze vlak voor vertrek.